Santa Marina y la mina de Paúl

 

     Esta semana os propongo ascender al Santa Marina desde Paúl visitando la antigua mina de yeso, una excursión de unos 5,5 km. ida y vuelta y 300 metros de desnivel.

     No hay en Paúl una zona pública de aparcamiento, así que, por elegir un punto de inicio, partiremos de la calle “La Iglesia” (coordenadas de referencia: 42.791788, -2.944184), donde seguiremos sin desviarnos la pista que parte hacia el sur.

     En el punto 42.787415, -2.942102 abandonamos la pista para tomar un camino a mano derecha (oeste) que nos lleva a la entrada de la mina (coordenadas: 42.786770, -2.943970). A partir de aquí PRECAUCIÓN, tanto por el estado de las instalaciones como por el riesgo de desprendimientos en el interior. Como muestra, la escalera de acceso, a la que le faltan algunos peldaños.

     Nada más entrar, a mano derecha descubriremos una segunda boca con gran cantidad de barro. Por todas partes encontraremos restos de la explotación: casetas de albañilería, restos de las conducciones eléctricas, hierros, etc. Es fácil sentirse insignificante ante las impresionantes dimensiones de la mina.

     Pronto nos daremos cuenta de que existe una especie de camino en el suelo que nos lleva al interior de la montaña, y también que, en algunas zonas, ha habido grandes desprendimientos de roca, que podrían repetirse sin previo aviso en cualquier momento.

     Tras la visita, regresamos a la pista donde habíamos abandonado (coordenadas: 42.787415, -2.942102) y continuamos subiendo. Cuando lleguemos a una línea de alta tensión (coordenadas: 42.785482, -2.939407) simplemente continuamos bajo los cables hacia el este hasta llegar a la cumbre del Santa Marina (coordenadas: 42.786988, -2.933790), sin buzón montañero y coronada por una torre de alta tensión.

     Disfrutad de la excursión y, como siempre, no olvidéis respetar los restos que encontremos y a los habitantes de la oscuridad. ¡Hasta dentro de dos semanas!

 

NOTAS:

     Las coordenadas son WGS84 (EPSG:4326), el sistema en que se basa el GPS y el que usa Google Maps (podéis copiarlas y pegarlas directamente en Google Maps tal como están escritas).

     Podéis ver el resto de las fotos y/o vídeos de esta ruta en https://pateandoalava.blogspot.com/2025/03/santa-marina-y-la-mina-de-paul.html, junto a varias decenas más de excursiones.

 

Euskal Mendi Korrikalariei Elkarrizketak: Lide Urrestarazu

 Lide Urrestarazu Agirre (Ordizia, 1999)

Guraso mendizaleak izanik umetatik izan du mendiarekin lotura estua. 10-12 urterekin atletismoan hasi zen eta 16 urte inguru zituela egin zuen jauzi mendi lasterketetara. Medikuntza ikasketak bukatu berri ditu eta elkarrizketa unean Skyrunner World Series zirkuituko lidertzan da.

Zegama-Aizkorri mendi maratoian helmugaratzen

Argazkia: www.lasterketak.eus

Noiz eta nola hasi zinen mendian korrika?

Umetatik izan dut mendiarekin lotura. Gurasoak oso mendizaleak izan dira eta txikitatik ibili izan gara mendi inguruan asko ahizpa eta biok. Betidanik gustatu zait mendi ingurura igo eta esploratze hori: hurrengo bailaran zer aurkituko duzun ikusi, pareko tontorrera igotzeko bidea topatu, uda garaian erreka zulo edo lakuren bat topatu bainu baterako…

10-12 urte ingururekin atletismoan ere hasi nintzen herriko taldean bertan. Lasterka egitearen sentsazioa gustatzen zitzaidan baina beti nahiago izan dut pistatik irten eta naturara gerturatu.

14-15 bat urterekin hasiko nintzen mendi ingurura korrika txikian hurbiltzen, aitarekin askotan. Mendian bixi aritzearen sentsazioa asko gustatu zitzaidan eta hortik gutxira jantzi nuen lehen mendi lasterketako dortsala, Beasaingo Garin auzoan egiten den mendi lasterketan. Hortik gutxira euskal selekzioan aritzeko aukera eman zidaten gazteen taldean eta ordutik jarraitu dut mendian korrika. Urtearen arabera gehiago edo gutxiago estutuz eta lehiatuz.

ACANTILADOS DEL NORTE

Argazkia: Guaresti

Mendi lasterketa kuttunena?

Ez zait erraza egiten bat hautatzea, euskal herriko asko bereziak dira ibilbideaz gain jasotzen duzun babesagatik, ingurukoekin lasterketaren aitzakiarekin egindako planengatik, sortzen den giroagatik…

Mundu mailan selekzioarekin lehiatzeko aukera izan ditudanetatik asko gogoan izateko modukoak dira paisaje eta ibilbide izugarriak dituztelako.

Baina bat esatekotan momentu honetan Zegama Aizkorri esango nuke. Mendiko lasterketekin lehen kontaktua bertan izan nuen, osaba ikustera joaten bai ginen askotan. Mendian korrika hasi nintzelarik ere parte harturiko lehen lasterketetako bat izan zen Zegamako Junior Trail-a, eta ordundik buruan izan dut noizbait maratoian parte hartzea. Aurten izan dut aukera lehen aldiz lasterketan irteteko eta egia esan oso-oso berezia izan da niretzat. Ibilbidea zoragarria, mundu mailako lasterkariekin lehiatzeko aukera, eta inon topatu ezin den afizioa. Baina hau alde batera utzita, batez ere etxeko lasterketa izanik ingurukoengandik jasoriko babes eta indarragatik izan da berezi niretzat.

Zein izan da Mendi lasterketetan izan duzun momenturik hunkigarriena? Eta gogorrena?

Pff zaila galdera honi erantzutea.

Hunkigarriena aurtengo Zegaman bizitakoa izan dela esango nuke.

Nire inguruko jende asko gerturatu zen animatzera, lagun, familia… eta ingurukoak zugatik emozionatuta ikustea… asko hunkitu ninduen zerbait izan zen, izugarrizko babesa sentitu nuen.

Bigarrenari erantzutea zaila zait. Mendi lasterketak jolas bezala ulertzen ditut, bizitzak badu gogortasun nahiko beste aspektu batzuetan. Noski sufritzen dudala hustuta eta dena emanda heltzen naizela metara, baina lasterketa batean dena ematera goazenean sufrimendu punttu honen bila ere bagoaz ezta?

Argazki bat aukeratu, zergatik?

Argazkia ez bideoa da baina hauxe aukeratuko nuke ;)

Irati Zubizarretak aurtengo Zegama Aizkorri mendi lasterketan Sancti Spirituko aldapa azpian emaniko animoak. Nigatik nola poztu zen ikusteak izugarri emozionatu ninduen.

ACANTILADOS DEL NORTE

Argazkia: Guaresti

Nola ikusten duzu mendi lasterketen etorkizuna? 

Azken urteetan gorakada handia izaten ari den kirola da. Geroz eta jende gehiago dabil mendian korrika, gero eta prestatuago, eta hori lasterketetan ere islatzen da: parte hartzaile gehiago eta maila ere gorantz doa.

Mendira korrika geroz eta jende gehiago animatzea positiboa dela esango nuke, osasuna sustatu eta jendea naturarekin kontaktua izatera bultzatzen baitu. Beti ere naturarekiko eta mendi eremuan dabilen gainontzeko jendearekiko errespetuz egiten bada.

Bestalde, asko profesionalizatzen ari den kirola da. Geroz eta diru gehiago mugitzen ari da mendi lasterketen munduaren inguruan eta hazten doan merkatu bat ari da sortzen.

Honek alde batetik kirolarien baldintzak hobetzea eta profesionalizazioa dakar. 

Baina, bestalde, inguruan sortu den merkatuak kirolaren inguruan sorturiko espektakulua bilatzen du, eta honek, modalitate hau burutzen den ingurunea, hau da, mendia bera, bigarren plano batean uztea ekartzen du askotan eta honekiko errespetua galtzea.

Zein da zure helburua 2024 urterako?

Denboraldiak orain arte eman duenaz asko gozatu dut eta helburu nagusia disfrutatzen jarraitzea izango da emaitzekin itsutu gabe.

Duela urtebete amaitu nituen medikuntzako ikasketak eta azken urte honetan mendiari denbora gehiago eskaintzeko aukera izan dut, emaitzak gehiegi bilatu gabe modu natural batean etorri direla esango nuke.

Argi dudana mendian ibiltzeak berak jada betetzen nauela da eta etorkizun hurbil zein urrunean mendiaz gozatzen jarraitu nahi dudala, nabilen modalitatea dena delakoa dela.

Momentu honetan korrika gustura nabil, jende eta toki asko ezagutu eta esperientzia berriak bizitzeko aukera ematen ari zait, eta ahal dudan bitartean honi eutsi nahi diot.

Lasterketei dagokienez, Skyrunner Word Series munduko kopa osatzen jarraitzeko asmoa daukat: Matterhorn Ultraks abuztuaren 23an, Gorbeia Suzien irailaren 28an, Asian jokatuko diren pare bat urri-azaroan eta finala azaroaren 16an Castellonen, Marató dels Dements. Honez gain euskal herrian ere beste lasterketaren bat egingo dut seguraski.

ZEGAMA-AIZKORRI

Argazkia: www.lasterketak.eus

Entrenamendu eta elikadurari dagokionez, prestakuntza edo planifikazio bereziren bat jarraitzen duzu? 

Ez dut ez entrenatzaile ez nutrizionistarik. Ez zait gustatzen errendimenduari begira eginiko planifikazio oso itxiek nire bizitzako beste alor batzuk behar baino gehiago baldintzatzea.

Entrenamenduei dagokienez, gutxi gora beherako plangintza bat egiten dut buruan eta gero inguruneko beste faktore/plan batzuen eta gorputzaren sentsazioen arabera moldatzen joaten naiz.

Elikadurari dagokionez ere antzeko, egunerokotasunean kalitatezko produktuetan oinarritutako elikadura bariatu bat eramaten dut baina plangintza itxirik gabe, gorputzari entzunez eta flexible izanez.

Aspektu honetan, flexibilitate hau mantentzea eta gorputzari entzunez jardutea beharrezko zaidala iruditzen zait bideaz gozatzen segitzeko eta ez erretzeko.

Mendi Lasterketen Euskal selekzioan aritzeak zer ekarri dizu?

Batez ere jende eta leku zoragarriak ezagutzeko aukera. Euskal Selekzioak Skyrunning munduko kopako zirkuituko hainbat lasterketetan parte hartzeko aukera eman dit, eta honekin batera, paraje ikusgarrietan korrika egin eta herrialde desberdinak ezagutzekoa.

Baina honez gain, lasterketetara taldean joateko aukera izatea gauza ederra da. Zaletasun antzekoak ditugun jendea elkartzen gara eta harreman estuak eraikitzen dira. Giro oso ona izan ohi dugu taldean eta bidaia bakoitzetik, eginiko lasterketa edo emaitza baino gehiago, bizitako eta konpartitutako momentuak dakartzazu bueltan.

Honez gain, mundu mailako kopa batean euskal herria ordezkatzekok aukera izatea gauza polita da.

BTT Sierra de Izko y Valle La Bizkaia, el gran valle navarro deshabitado en época franquista. Queda Gardalain y sus okupadores-repobladores.

 

Iglesia del despoblado de Sabaitza.

36 kms y 1050m+ en 2h32'

Hace casi 20 años pasamos tres días muy bonitos en Guetadar cuando estudiábamos Grado Superior Forestal. La Bizkaia es una comarca histórica de Nafarroa al sur de la Sierra de Izko, con casi una docena de pueblos y caserios deshabitados desde los años 60 del siglo pasado. Aquí se respiran grandes dosis de tranquilidad entre pinos y yeguas. 

En mi circular en mountain bike, partiré de Abinzano, en la cara norte de la sierra, y recorreré varios kilómetros del Camino de Santiago bajo una lluvia fina. Cerca de la cima de Olatz abandonaré el Camino de Santiago para atravesar la sierra por un portillo entre aerogeneradores a 911 metros de altura, y afrontar a continuación una larga y divertida bajada hasta Leache. Después tomaré la pista a Sada. Este pueblo de la Merindad de Sangüesa y poseedor de poco más de 100 habitantes tiene cajero automático y tienda de alimentación. Y tras pedalear 3 kilómetros más por asfalto aterrizaré en Moriones, puerta oriental a la Finca o Valle de La Bizkaia. 

<<Hace más de medio siglo que el valle de la Bizkaia guarda silencio (...) Entre sus piedras latía la vida, hasta que en el año 1966 los últimos vecinos del valle que quedaban en Sabaiza se trasladaron a vivir a Pamplona. Antes partieron las familias que habitaban las 9 casas de Sabaiza, las 7 de Guetadar, y otras 7 en Gardaláin, 2 en Usumbelz y 2 en Loya, 3 en Arteta y 2 en Julio, mientras que en Irangote solo vivió el ermitaño. Gentes sencillas, protagonistas de formas de vida de un pasado reciente transmitido entre generaciones que nunca perdieron su sentimiento de pertenencia a la tierra que les vio nacer (...) Era una zona pobre y marginal y sus habitantes, renteros o caseros, desarrollaban tareas agrícolas y ganaderas. Las mujeres eran amas de casa. Se movían de un pueblo a otro, con sus enseres. Hacían hogar, sin darle valor a las casas. En ellas no tuvieron nunca ni agua ni luz, y sí, muchas carencias>>

-Diario de Noticias, agosto de 2020.

Remontar La Bizkaia en bicicleta me resultará gratificante y muy bonito. Las 3000 has de bosque entre la Sierra de Izko, el cordal de Julio (monte más alto de La Valdorba), y el cordal de Santa Agata, dan una calma espectacular. Hace dos décadas, cuando pasamos los tres días en el albergue juvenil del Gobierno de Navarra que posee en Guetadar, hicimos una prueba de orientación entre los despoblados del valle y flipé sobremanera. La pista desde Moriones me llevará a coronar de nuevo Guetadar. No muy lejos, hacia el noreste, Gardalain sobrevive con unas pocas parejas de okupas. Aquí vivía y no sé si seguirá viviendo, una excompañera mía de clase.

<<Estos lugares son un ejemplo diáfano de lo que supuso aquella política franquista que, en los años 50 y 60, impulsó el éxodo rural hacia los núcleos urbanos en todo el Estado español. Caseríos y pueblos mal comunicados, pobres y en manos de grandes propietarios, pasaron a ser el objetivo del monocultivo de pino a lo grande propiciado por el controvertido ICONA y las diputaciones. No tuvieron empacho en dejar caer las casas y destrozar el monte. Y no fue solo en un pueblo. Lo mismo sucedió en otros puntos del Prepirineo, como el valle de Artze, cuna de numerosas comunidades gestionadas a partir de la okupación de pueblos, como Aritzkuren, Urli Alto, Rala... Allí se encuentra precisamente Lakabe, un veterano concejo y ecoaldea que, después de vaciarse en los 60, fue rehabitada en los 80 por un grupo de jóvenes procedentes del movimiento antimilitarista de objeción de conciencia. Cuarenta años, ahí es nada, llevan de autogestión y de trabajo articulando otra manera de vivir.

(...)El día 8 de julio una riada se llevó la vida de uno de sus vecinos cuando su vehículo fue arrastrado por la corriente en esta pista que estamos subiendo. Era Zeru Cañada y tenía solo 25 años. Zeru, junto a su hermano Adrián, con el que nos encontraremos arriba, se crió en Lakabe y, en un ciclo natural, salió a ver mundo y a buscar su propio camino

(...) «Nosotros, yo pienso que más que okupas somos repobladores de pueblos», apunta Marcos Prol, un árbitro de balonmano de Toledo. Con Miren Zuriñe Martínez, una profesora de equitación de A Coruña, la pareja ha sido la última en instalarse en el pueblo, donde viven a diario unos siete u ocho de los trece jóvenes involucrados en el proyecto. Marcos y Miren Zuriñe todavía no han elegido casa y, mientras, utilizan una caravana. Vamos a visitar sus caballos: hay muchos proyectos para el futuro en estos montes.>>

-Diario Naiz, año 2019.

Después del pequeño descenso tras Guetadar, la pista forestal sigue ascendiendo hasta el cruce debajo de Sabaitza. A la izquierda se va a La Valdorba, y a la derecha a coronar la Sierra de Izko cerca de la cima señera de Lantxurda. Sabaitza sorprende por su casa forestal moderna, la antigua iglesia del poblado bien cuidada, y una nave ganadera. Quedan tres kilómetros para coronar la sierra que haré muy a gusto. A un lado estiraré la salida betetera asomándome al Repetidor de Lantxurda, antecima norte de la cima principal de la sierra. Quedará bajar por asfalto estrecho a Abinzano, tramando en la cabeza una nueva y pronta visita  a La Bizkaia...

Abinzano y monte Elomendi detrás.

Camino de Santiago.

Portillo en la Sierra de Izko a 911m de altura.

Descenso a Leache.

En Sada.

Moriones.

...

Guetadar.

Casa Forestal de Sabaitza.

Ascensión al cordal de Izko.

Repetidor de Lantxurda (1023m)

Ituren eta Zubieta uraren bidetik

Powered by Wikiloc

Iturengo etxeak

Uraren bidea, Donezteben hasi, Elgorriaga eta Iturengo lurrak zeharkatu eta Zubietan amaitzen da. Ibilaldia Ezkurra ibaiaren ondotik hedatzen da, oinez zein txirrinduz egiteko oso aproposa. Hemen proposatzen dugun ibilaldia, berriz, Uraren bidearen zati bat besterik ez da, Ituren eta Zubieta herriak lotzen dituena hain zuen ere. Inauterietan bi herri horietako joaldunek egin ohi duten lez, bi herrien arteko joan-etorria egingo dugu, baina kasu honetan Ezkurra ibaiaren beste aldetik.

Iturengo Marizeneko zubia

 

Herrian bi dira jatorrizko egitura mantendu duten Erdi Aroko zubiak, Marizeneko zubia eta Latsagakoa. Herriko sarreran dagoen Marizenekoan emango diogu hasiera ibilaldi honi. Erdi-puntuko arkua duen zubiak Ezkurra ibaiaren beste aldera igarotzen lagunduko digu eta bertan, Zubietaraino jarraitu beharreko bidea erakutsiko dizkiguten bide-seinaleak. Pista zabala jarraituz berehala helduko gara gisu-labe (kisulabe) baten ondora. Garai batean, Euskal Herriko etxeak eraikitzeko kareharria erabiltzen zen eta karobiak ziren material hori eskuratzeko labeak. Karobiak (Iparraldean eta Nafarroan gisu-labe izenez ezagunak), mendian egindako zuloak ziren eta horietan botatzen zuten kareharria egosi eta kaltzio oxidoa (karea) bihurtzen zuten, hauts moduko gai zuria.

 

Aurtitz

Gisu-labea atzean utzi eta Latsaga auzora helduko gara. Etxe-armarridun ederren artean zabaltzen den bidetik aurrera egingo dugu antzinako bide harriztatuarekin bat eginez. Aldapa irristakor batetik Latsagako zubira jaitsiko gara, Iturengo Erdi Aroko bigarren zubiaren ondora. Iturengo Latsaga eta Aurtitz auzoak lotzen dituen zubia eskuinera utzi eta Uraren bidetik aurrera egingo dugu. Bidea baso eta ibaiaren artean marrazten da eta, tarte batzuetan aldapa txikietan gorabehera ibiliko gara.

 

Latsaga auzoko etxeak

Hiru auzoen arteko muino batean dagoen Toursko San Martin eliza ikusiko dugu eta aurrerago, Aurtitz auzoaren ikuspegi osoaz gozatzeko aukera izango dugu. Auzoaren gainetik, Mendaurreko tontorretan Hirutasunaren (Trinitatea) ermita agertuko da. Borda baten ondotik igaro eta ibai aldera gerturatuko gara segidan. Baso misto eta larre artean hedatzen den bide zabal eta erosoan zehar  erraz egingo dugu aurrera. Ibaiaren beste aldean, XVI. mendeko San Anton ermita ikusiko dugu, Aurtitz eta Zubieta lotzen dituen errepidearen bazterrean.

 

Zubietako errota ekomuseoa

Landako bidetik jarraituz gertu ikusiko dugu Zubieta herria, eta bere goialdean nabarmentzen den Jasokundearen eliza. Baratza eta arto-soroen artean, etxe zaindu eta ederrak dituen Malerrekako herri honetan murgilduko gara. Ezkurra ibaia harrizko zubitik igaro eta zaharberritutako garbitegiaren ondotik zabaltzen den egurrezko pasarelara jaitsiko Zubietako errota ekomuseora ailegatzeko. Errepidean beste gisu-labe (kisulabe) bat dago. Zubietako “Errota” toponimoaren lehen erreferentzia  1547 urteko da, baina errota 1785ean eraiki zen, eta gaur egun martxan jarraitzen du. Ekomuseoak hiru zati ditu. Lehenak errotazainaren lanean murgiltzen du bisitaria, garia eta artoa nola ehotzen diren ikusiz. Segidan, erakusketa txiki batek, ehotze, zurezko artisautza eta usadiozko nekazaritzarekin lotutako tresna etnografikoak erakusten ditu, eta, azkenik, audio batek herriko usadioen berri ematen du.

 

Zubieta

Abiapuntura itzultzeko etorritako bidetik atzera egingo dugu eta, Iturena iristean, herriko etxe ederren artean, XVIII. mendeko udaletxea eta jauregia ikusi ahal izango ditugu. Behe Erdi Arotik izan da jauregi honen berri. 1712an, Ameriketan egondakoa eta “urrezko astoa” izengoitiz ezaguna zen Juan Bautista Cortajarenak jauregia eta horren ondasunak erosi eta gero, eraikina bota eta orain dagoena jaso zuen 1715erako. Marizeneko zubira heldu aurretik, Malerrekako herrietako arkitektura herrikoiaz eraikkitako  etxe artean ibiliko gara. Etxe horietako batzuk XVII. mendekoak dira, eta beste batzuek, berriz, elementu gotikoak dituzte.

 

 

 

Klikatu hemen ARGAZKIAK ikusteko

https://askemikel.blogspot.com/2025/01/ituren-eta-zubieta-uraren-bidetik.html 

Cueva de San Kiliz

 

        Esta semana os propongo visitar la Cueva de San Kiliz desde Lagrán, una excursión de unos 8 km. ida y vuelta y 500 metros de desnivel.

     Desde el cementerio (coordenadas aparcamiento: 42.624050, -2.584336) tomamos la carretera que sale del pueblo en dirección a la sierra (sur). Se trata de las GR-1 y GR-38 (marcas rojas y blancas). Al cabo de kilómetro y medio, la carretera pasa a una pista forestal junto a un aparcamiento (coordenadas: 42.611761, -2.583435) que podéis utilizar para libraros del tramo de carretera. Aquí comienza la Ruta de las Carboneras, de la que ya hablé en https://pateandoalava.blogspot.com/2024/11/cruz-del-castillo-y-ruta-de-las.html.

     En el punto 42.606768, -2.583596, abandonamos las carboneras y tomamos el ramal de la derecha (GR1) hasta el punto 42.603682, -2.591158 (poco después del refugio de San Juan). Ahí tomamos un camino ascendente a la izquierda hasta el punto 42.603285, -2.590782, donde giramos a la derecha por una senda bien marcada.

     En el punto 42.601983, -2.590345 hay una bifurcación, donde tomamos a la derecha. Al cabo de un rato, un hito de piedras (coordenadas: 42.601679, -2.594486) nos indica que tenemos que girar a la izquierda hasta la misma boca de la cueva (coordenadas: 42.600918, -2.594899). Una cuerda nos ayudará a subir.

     En junio se celebra una romería hasta la cueva, donde se ven los restos de un altar. Si exploramos la cueva veremos que tiene una salida superior. De hecho, es parte de un sendero que nos acerca a la cumbre de Cruz del Castillo.

     Disfrutad de la excursión y, como siempre, no olvidéis respetar las formaciones y a los habitantes de la oscuridad. ¡Hasta dentro de dos semanas!

NOTAS:

     Las coordenadas son WGS84 (EPSG:4326), el sistema en que se basa el GPS y el que usa Google Maps (podéis copiarlas y pegarlas directamente en Google Maps tal como están escritas).

     Podéis ver el resto de las fotos y/o vídeos de esta ruta en https://pateandoalava.blogspot.com/2025/02/cueva-de-san-kiliz.html, junto a más de un centenar de otras excursiones.

Menditxiki: Cueto Redondo

Powered by Wikiloc

 

Deva haranaren eta Urrielesko mendiguneko kare-mendi handien artean dagoen kokapen pribilegiatuak eta Kable geltokitik erraz iristeko moduan egoteak, tontor ezin hobea bihurtzen dute Cueto Redondo txikienak mendiaren munduan hasteko. Ibilbide atsegina,  larre- eta harkaitz-eremuen artean, Alivako portuen gaineko ikuspegi ezin hobeak oparitzen dizkiguna.

Teleferikoa

Kablearen goiko geltokitik abiatuko gara, 1.850 metroko altueran, eta begiratoki batek aukera emango digu Fuente Dé-ko zirku glaziar handi eta sakonera begiratzeko, handik igo berri baikara teleferikoz. Panoramika bikaina, hastear dugun ibilbidearen atari ezin hobea eskaintzen diguna.

Begiratokia

Teleferikoaren geltokiaren atzean iparralderantz Covarrobresko Horcadinarantz doan bide zabal eta jendetsuan aurrera egingo dugu, Urrielesko mendiguneko gailur garaienetako batzuen kareharrizko horma  izugarriekin perspektiba gisa. 250 bat metro baino ez dugu egin behar aurrera, eskuinera, bihurgune batean, bide estuago bat aurkitu arte, hasiera batean indarrez igotzen dena telefoniako antena batek koroatutako muino baterantz, eta harantz abiatuko gara. Antenatik gure helburuaren lehen ikuspegia lortuko dugu: Cueto Redondoren tontor borobila, bere hegaletako batek zeharkatzen duen hesitik erraz bereiziko duguna.

Cueto Redondo

Aurrera jarraitzeko, ekialderantz egingo dugu, ibarbide zabal bat hartuta, eta, lehenik eta behin, trazarik zehaztu gabe egingo dugu aurrera, bidezidor markatu batekin lotu arte. Galerarik gabe, El Butrón mendiaren iparraldeko hegaletan aurrera egiten jarraituko dugu, Alivako portuen gaineko ikuspegi bikainekin. Bertan, Duje ibaiaren trazadura (Erdialdeko eta Ekialdeko mendigunea Europako Mendietatik bereiziz), Alivako aterpea eta, egunak uzten badu, baita Kantauri itsasoa ere, urrutira.

Pozik!

Jaitsiera txiki batean aska batera iritsiko gara, eta bertan, zorionez, zaldi, behi edo ardi taldeak aurkituko ditugu inguruan bazkatzen. Gailurretik bide erdira gaude, eta hori leku bikaina izan daiteke bidean geldiune txiki bat egiteko, artaldeak belardi berdeetan bazkatzen ikusten ditugun bitartean, Peña Olvidada eta Peña Viejako kareharrizko errotekin kontraste argia eginez.

Paraje ederrak

Uraskatik igoera atseginean jarraituko dugu, une oro ganaduaren ibilbideak gogor higatutako bidezidor bati jarraituz, Collada de la Junciana irabazi arte. Collada de la Junciana 1.860 metroko altueran dago, sakonune karstiko baten ondoan, eta udal-mugako hesi baten ondoan. Tontorra oso gertu dago. Muinoa zeharkatu gabe, hesia eskuinetara dugula eta bide zehatzik gabe, igoera labur baina gogor bati ekingo diogu, Cueto Redondo gailurretik 1.914 metrora iritsi arte.

La Junciana lepoa

Itzulera bide beretik egin daiteke, baina igotako bidetik atzera egin eta Alivako aterperantz jo dugu. Abiapuntura itzultzeko, aterpean atsedena hartu eta Juan Toribio leporantz abiatu gara. Hau atzean utzi eta, Horcadina de Covarrobresetik El Cablera itzuli gara.

 

 

Klikatu hemen ARGAZKIAK ikusteko

https://menditxiki1.blogspot.com/2024/11/cueto-redondo.html

Xerpa herria

 

Pangbocheko agurea

Xerpa herria munduko mendi garaienen magalei erantsita bizi da aspaldidanik baina, azken hamarkadetan ugaritu diren trekking eta alpinismo joera desberdinak xerpa komunitatea eraldatzen ari direla esan daiteke.  1953. urtean Edmund Hillary eta Tenzing Norgayk munduko mendi garaienaren gailurra lehen aldiz zapaldu zutenetik, kasik isolaturik bizi zen nekazari eta abeltzainen herri honek mendi-turismoaren boom-a ezagutu du. Ekonomia aukera berri hauek zerbitzu eta proiektu on batzuk (eskolak, ospitaleak…) ekarri arren, bertako kulturaren hondatzea eragiten ari dira. Zoritxarrez, beste hainbat kulturekin duten gehiegizko harremanak, mendebaldekoarekin batik bat, ehunka urtetako historia duen herri honen kultura desagertzeko zorian jarri du.

Emakume xerpa baratzean lanean Mojon

Luklako aireportu txikia inguratzen duen hesiari so geratu natzaio, iaz bidelagun izan genituen Sonam xerpa eta rai etniako Ram gaztea bilatuz. Berehala elkar ikusi eta besarkada estu batean bildu gara, xerpek ohikoa duten irribarre zabala beren aurpegian marrazten den bitartean. Ramek gure petateak bizkarreratu eta Paradise lodgerantz abiatu gara lehen tea dastatzen dugun bitartean azken urtean gertatutako guztiaz hitz egiteko. Iaz ezagutzeke utzi genituen xerpa gizartearen bizimoduan murgiltzeko asmoz itzuli garela adierazi diegu, xerpen ohitura eta tradizioak gertuagotik bizi nahiz.

Jainkoei zuzendutako otoitzak irudikatzen dituzten gurpilak

Luklako azken etxea atzean utzi orduko, Chomolangma (Unibertsoaren Ama Jainkosa) haserretu dela dirudi, ekaitzak jo du eta bideak erreka itxura hartu du. Trumoi eta tximisten artean Chheplung eta Gatheko herrixkak zeharkatu ditugu Packdineko lodgera heldu aurretik. Gustura hartu dugu jangela erdian dagoen berogailuaren beroa. Egurrez eta batez ere eguzkitan lehortutako yak kakaz (chea) betetako galdara txiki honek azkar epeldu ditu gure gorputzak. Lodgeko arduradunak gurera bildu dira eta esku artean dugun te beroari zurrut txikiak eginez, gogora ekarri nahi izan dugu xerpen jatorria.

Tengbocheko monje bat irakurtzen

Xerpa hitzak tibeteraz “ekialdeko herria” edo “ekialdeko jendea” esan nahi du, shar “ekialde” + pa “herria” edo “jendea” eta Tibeteko ekialdean dagoen Kham eskualdean bilatu behar dugu hauen jatorria. XV. mendearen erdialdera, xerpek Tibeteko lurrak utzi eta Himalaiako goi haranetan bizitzen hasi ziren, Nangpa La lepoa (5.900 m) gurutzatu eta munduko mendi garaienaren (Everest, Sagarmatha edo Chomolangma) magalean hedatzen den Solo Khumbu haranean jarri ziren. Beraz, esan dezakegu Solo Khumbu dela xerpa herriaren etxea (khangpa). Azken hamarkadetan Nepalgo beste zenbait lurraldetara emigratu dute, baita Indiako Sikkim, Assam eta Darjeelingera edota Europa eta Ameriketara. Sonami so natzaio, bere aurpegian irudikatzen diren hazpegi mongoliar nabarmenei begira, bere arbasoen ispilu. Afaldu ostean, Dudh Khosi ibaiaren murmurioak lagundu digu loak hartzen.

Khumjung-eko ume xerpa

Turista, zamaketari eta mendizale artean murgildu gara Namche Bazarerako bidean eta konturatu orduko, Monju igaro eta Sagarmathako Parke Nazionalaren sarrerara heldu gara. Zubi eseki luze batek ibaia gainditzen lagundu eta Jorsaleko lodge baten kanpo aldean eseri gara. Bospasei ume jolasti ditugu inguruan eta haien algaren artean inguruaz gozatu dugu eskutan garagar, arto, zekale eta artatxikiz egindako bertako garagardoari (chang) zurrut eginez. Etengabea da zamaketarien joan-etorria, adin eta etnia askotako gazte eta ez hain gazteak ilaran. Turismoa lur hauetara heldu aurretik, xerpak nekazariak, abeltzainak eta merkatariak ziren baina, atzerritarren etorrerarekin zamaketari lanetan hasi ziren, garaiera handietan lan egiteko zuten egokiera, trebetasuna eta gaitasuna erakutsiz. Mendebaldeko zibilizazioarekin kontaktuak xerpen bizimodua aldatu egin zuen (hondatu?) betirako, ordura arteko jarduerak turismoaren industriagatik aldatuz. Diruak eta ospeak liluraturik, gidari eta zamaketari lanak beren kulturaren parte bihurtu zituzten, ohiko eginkizunetan aldaketak eraginez. Jakina da alturako zamaketari xerpak ezinbestekoak bihurtu direla munduko mendi garaienen gailurrak zapaltzeko orduan (zamak garraiatu, sokak jarri, bideak ireki, erreskatetan parte hartu…), baina egun langile kualifikatu gisa hartzen badira ere, mendebaldeko askok “mendiko morroi” gisa tratatzen ditugu. Rami so natzaio. Azken zazpi urtetan 21 urteko rai etniako gazte hau, udaberri eta udazkenetan zamaketari lanetan aritzen da bertan irabazitako diru apurrekin bere herrira oinez itzultzeko (hiru egun behar ditu). Lotsatia da eta birritan eskatu arren, ez digu gure izenez deitzen, “Sir” baizik. Adierazgarria oso.

Nuptse, Everest eta Lhotseko pareta tzarra Tengbocheko monasteriotik

Xerpen hiribururantz abian jarri gara segidan. Aldapa pikoa emeki-emeki igo dugu. Eguraldia lagun, mendizale eta turistentzako lodgez eta dendez betetako herri bizi eta koloretsura iritsi gara. Igitai itxura duen malkarrean eraikitako anfiteatroa dirudi, asmo eta ametsen antzezleku paregabea. 3.700 metrotan kokaturik dagoen herri honetan ohikoa da igandetako merkatua. Mendeetan zehar, bide hau erabili ohi dute tibetar merkatariek yaken bizkar gainean gatza eta ardi haragi sikua ekarri eta arroza, artoa eta artatxikiz zamatu eta itzuliz. Xerpek, zama garraiatzeko eta esnetarako yak eta zopkio (yak eta behi arteko hibridoa) ugari dituzte.

Pangbocherako bidea Ama Dablan mendi ederra-1

Herriaren goi aldean dagoen monasterioa (gonpa) bisitatu ondoren, xerpen museo xumea ezagutzera joan gara. Sonamen azalpenak erne entzun ditugu, xerpen bizimoduaz hamaika datu, xerpen iraganaz hamaika xehetasun, xerpen etorkizunaz hamaika zalantza irudikatuz. Lainoa sartu eta hoztu egin du, berandu baino lehen jendez gainezka dagoen lodgearen jangelan sartu gara afaltzeko asmoz. Patata, garagarrarekin batera dira xerpen oinarrizko elikagaiak eta harresi txikiz inguratutako lursail txikietan ereiten dituzte magaletan antolatutako terrazatan. Lotarako ordua da. Gaueko zeru oskarbian marrazten den Thamserku mendiaren siluetari begira egin dugu amets.

Pangbocheko agurea mala eskutan otoitzean

Biharamunean Sonamek goiz iratzarri gaitu, gaur bere herrira baikoaz. Aldapa pikoak xerpen mendi sakratua den Khumbilaren magalean hedatzen den Haran Berdera eraman gaitu, Sonamen bizitzaren lekuko diren paraje eder eta erakargarrietara. Kundeko ospitaleari bisita egin eta Khumjungnera joan gara. Bertako monasterioan yetiaren izan daitekeen buru-larruazala ikusi dugu. Sonamek txikitandik entzundako istorio luzea kontatu digu eta bertakoek gurtu egiten dutela esan digu,  monasterioetako monjeek benetako erlikia gisa baitituzte. Gure lagunaren etxean (khangpa) sartu orduko, Sonamen ama eta emaztea zain ditugu. Elkar agurtu eta beraiek egindako changa eskaini digute. Xerpa gizartean klanen sistema erabiltzen da ezkontza kontuak erabakitzeko. Egun 18 klan daude eta identitatea aitaren bidez hartzen da oinordetzan eta ohikoa da xerpa batek bere klanekoa ez den emaztea aukeratzea. Xerpania (emakume xerpa) da etxeko lanak egin eta seme-alabak hazteaz arduratzen dena eta ohikoa da laborantzan ere ikustea beren senarrak gidari edota zamaketari lanetan dabilen bitartean. Familien artean ere ez dago berdintasunik, lehen yak talde handienak zituzten familiak ziren aberatsenak, baina gaur egun aberats berriak daude. Xerpa askok turismoaren goren aldia baliatu dute negozio berria jarri eta arrakasta edukitzeko: lodgeak, jatetxeak, trekking agentziak... Aberats eta txiroen artean zegoen aldea areagotu egin dela esan daiteke.

Zamaketaria Khumbu haranean

Familia agurtu eta biharamunean Tengbocherantz abiatu gara. Eguzkiaren beroak gauez botatako elurra urtzen hasi du eta bidean ugari diren errododendroen distirak edertu egiten du ingurua. Monasteriora iritsi orduko postaletan ikusi ohi dugun paisaia paregabea paratu zaigu aurrez aurre, Nuptse eta  Lhotse menditzarrek osatzen duten harresi zuri bikaina eta hauen gainetik Chomolangmaren buru ilun lurruntsua. Ziragarria! Ikuspegiaz gozatu eta gero, monasterioan sartu gara. Monjeak otoitzean ari diren bitartean, ifrentzu usai artean sabai eta paretetako irudi eta marrazki koloretsuetan jarri dugu arreta. Xerpa kulturak, erlijio budistaren (budismo lamaista) eraginpeko mito eta elezaharren artean eboluzionatu du mendeetan zehar. Solo Khumbuko bide eta inguruetan murgildu garenetik, herrietan aurkitu ditugun monasterioez (gonpa) gain, budismoarekin zerikusi zuzena duten hamaika erakin edota tresna desberdin ikusi ditugu. Dotrina budistaren ikur diren estupak (chorten) leku askotan daude, erlikiak gordetzeko erabili ohi dira, baita erromes bideak seinalatzeko ere. Kanpoaldean sanskritoz idatzitako om mani padme hum mantra ezaguna edota budisten zortzi zeinu iragarleen marrazkiez osatuta dauden kolore anitzeko otoitz-gurpilak ugari dira paraje hauetan. Eta hauen ondoan ohikoa da otoitz-banderatxo koloretsuak ere ikustea, bidean ez ezik, mendien gailur edota igarobideetan jarri ohi direnak. Lurrean ilaran jarrita edota metatuta, mantrez zizelkatutako harri eta harlauz multzoak (mani) nonahi daude eta hauek beti ezker aldetik inguratu behar dira gure desioak betetzea nahi badugu.

Harrian landu eta margotutako Mania

Herri honen sinesmenen paisaiaren puzzlea osatzen duten elementu koloretsu hauen artean bete dugu xerpen herri zaharrena den Pangbocherainoko bidea. Sonam, arrosario budista (mala) esku artean duen agure batekin gelditu da hizketan. Xerperaz ari dira. Xerpera ez da tibetar dialekto bat, hizkuntza desberdina da eta denbora luzean ez zuen aldaketarik izan, ahalik eta mendebaleko jendearekin kontaktua egin arte, horrela, egungo xerperan hitz ingeles asko aurki daitezke. Masailak eguzkiaren indarrez belztuta dituen agure honek kasik ehun urte dituela esan digu, beraz haranean izan diren aldaketa guztien lekuko zuzena zalantzarik gabe.

Namche Bazarreko etxeak Kang Tegaren mendean

Gauean elurra bota du, baina goizeko eguzkiak azkar urtu ditu bazterrak. Ama Dablam mendi dotorea agurtu eta Tawoche, Cholatse eta Arakam Tse mendien magala zeharkatzen duen  bideak paraje berrietara gerturatu gaitu, Phortsera hain zuzen ere. Xenda eroso hau talaia bikaina da, mendi garaiak ez ezik (Nuptse, Everest, Lhotse, Ama Dablam, Kang Tega, Thamserku...), Solo Khumbu haranaren perspektiba bikaina eskaini digu, gorako bidean igaro ditugun bide, lepo eta herriak gure mende ikusiz eta gozatuz.  

Tengbocheko monasterioa eta Everest eta Lhotse mendiak

Abiapuntura itzultzeko tenorean ezin ahaztu zortzi egunez Sonam eta Ram lagunekin bizitakoak, haiengandik ikasitakoak. Luklako aireportu txikian iazko eszena bera errepikatu dugu, khata bana jarri, lagun maitagarriak besarkatu, hegazkin txikian sartu eta xerpen khangpatik urrutiratu gara berriro ere, tristuraz. Thasi Delek Sonam! Tashi Delek Ram!  

 

Klikatu hemen ARGAZKIAK ikusteko

https://askemikel.blogspot.com/2024/01/san-martzial.html