Menditxiki: Iturrigorri Xenda Beltzetik

Powered by Wikiloc

Iturrigorri

Gorobel mendizerra mendebaldetik ekialdera luze-luze zabaltzen da eta Gaztelako lautadarekin dugun muga naturala da. Mendebaldean dagoen Altubeko mendatetik ekialdean dagoen Anguloko mendateraino luzatzen du bere gandorra. Mendizerra mila metroko altuera duen ordeka itzel batez osaturik dago eta berak markatzen du isurialde atlantikoaren eta mediterraniarraren ur-banalerroa. Txarlazo eta Unginorekin batera, Iturrigorri da Gorobel mendizerraren mendi kuttunena. Lendoñogoiti herritik begiratuz gero, ezproi itxura duen silueta du Iturrigorrik, zorrotza eta malkartsua. Unginorenak, berriz, Aiarako larre eta zelaietan nabigatzen ari den itsasontzi baten brankaren itxura du. Iturrigorriko tontorrera igotzeko, Lendoñogotitik abiatu eta Xenda Beltzaren bila abiatuko gara, goi-lautadako erromesek Arbiletako San Clemente Monastegira joateko erabiltzen zuten bide zaharra hain zuzen.

 

Lehen maldetan

Iturrigorri Xenda Beltzetik

Lendoñogoiti herrira heldu aurretik, egurrezko zutoin batek “Iturrigorriko Bidea” adierazten du. Porlanezko bidetik aparkalekura iritsiko gara. Hasieran aldapa ez da gogorra, baina hariztia desagertu eta pagadian murgiltzean martxa moteldu egin beharko dugu, aldapa gogortu egin baita. Hasierako bide zabalak bidezidor estu eta markatuari lagako dio bere lekua. Pago gazteetatik eroritako hostoek lurra estaltzen dute, gainetik ibiltzeko atsegina den orbel-alfonbra osatuz. Ibilbideak azkar hartzen du altuera, eta “Herrenaren harria” izenez ezagutzen den harkaitzaren ondora helduko gara. Antza, izen hori inguruko artzain batek bere hanka herrena harkaitzaren irtengune bat erabiltzen omen zuen atseden hartzeko.

 

Xenda Beltzan zehar

Barrerillako ataka igaro ondoren, azken maldan gora

Iturria

Bidezidorretik gorantz joko dugu, aldapa geroz eta pikoagoa delarik. Pagadia zeharkatu ostean,  Bedarbideko malkarraren oinera iritsiko gara, ibilbide osoko zatirik ikusgarrienera. Belar artean hedatzen den bidea leunagoa dugu orain eta laster Xenda Beltza izenez ezaguna den ingurura iritsiko gara. Iturrigorri parez pare izango dugu eta behera begiratuz gero, gure azpiko aldean zabaltzen diren aldats pikoek zirrara berezia sortuko dute gugan. Balkoi luze eta aparta honek harratearen ondora eramango gaitu, uharrean txertaturik dauden pago batzuen artean sartuz. Hau igaro eta La Barrerilla atakara heldu aurretik, harkaitzen artean sigi-sagan igoko ditugu azken metroak.    

 

Iturrigorriko tontorrerako azken maldetan

Iturrigorriko tontorrean

Iturrigorriko tontorrean

Ataka gainditu eta gero, goi-lautadara helduko gara eta bertatik tontorreraino igo. Hesia gurutzatuko dugu eta Iturrigorriko iturria bilatuko dugu. Behetik igo ezina zirudien haitz zorrotzak beste ikuspegi bat erakusten du hemendik, lepo zabal eta belartsu honetatik igoera erraza suertatzen baita. Gailurrerantz abiatuko gara, eta, bertara gerturatu ahala, aldapa gogortu egiten da. Azken metroak betetzeko soberan ez ditugun indarrak aterako ditugu. Eskualde osoaren behatoki aparta dugu Iturrigorriko tontorra. Jendeak Tologorri izenez ezagutzen du mendi hau, baina mendizaleen artean zabalduena izan arren, Iturrigorri izen ofizialaren deformazio bat besterik ez da: Iturrigorri-Turrigorri-Tologorri. Hamaiketakoa egiten dugun bitartean, ikuspegiaz gozatzeko aukera bikaina izango dugu. Inguratzen duten mendiez gain, itsaso berdean barreiaturik dauden herrixkak begiztatu ahal izango ditugu: Aginaga, Lendoñogoiti, Maroño, Belandia, Poza, Mendeika...

 

Tontorretik Menerdigako atakara jaisten

Menerdigako atakan

Iturrigorriko ikuspegia magaletik 3

Mendizale askok, etorritako bidetik itzultzen dira abiapuntura, baina gu Menerdigako ataka aldera joko dugu, Garobeletik jaisteko aukera ematen duen beste igarobidera hain zuzen ere. Gandorra jarraituz gero, Unginoko tontorrera helduko ginateke eta, atzerago, Eskutxikoa, baina horiek beste baterako lagako ditugu. Atakatik eskuinera hartu eta, Garondo leporaino eramango gaituen  bidexka jarraituko dugu. Aiaraldeako ikuspegi zabalaz gozatzen dugun bitartean, Iturrigorriko ikuspegi desberdin eta izugarriaren azpitik jaisten jarraituko dugu asfaltoarekin topo egin arte. Venta Friatik pasa eta Lendoñogoitira iritsiko gara. Igoera txiki batek aparkalekuraino eramango gaitu. 

 

Zabalaitz y su cueva

 

     Esta semana os propongo ascender al Zabalaitz desde el parking de Zumarraundi (municipio de Zalduondo) visitando alguna cueva, una excursión de unos 15 km. ida y vuelta y 550 metros de desnivel.

     La primera parte del recorrido, que resumo a continuación, la explico con detalle en una publicación anterior (https://pateandoalava.blogspot.com/2025/12/peruaitz-y-sus-cuevas.html). Desde el fondo del parking (coordenadas: 42.922955, -2.321590) seguimos 1,2 km. por la senda que sube por la vaguada, que pasa a camino y después a calzada medieval, hasta poco antes del puerto de Lizarrate (coordenadas 42.931197, -2.323609), donde salimos por una senda a la izquierda, que es el Camino Ignaciano (flechas naranja) y la GR282 (marcas rojas y blancas).

     En 4.5 km. (coordenadas 42.952626, -2.353076), en la confluencia con una pista, encontramos un poste de señalización. Seguimos la pista, que es la misma GR282 y Camino Ignaciano, hasta el punto 42.952327, -2.353307, donde tomamos un sendero a la izquierda, una nueva GR (marcas blancas y rojas). Podemos aprovechar para asomarnos a la izquierda para ver el precioso valle del Arantzazu, mientras que a mano derecha tenemos las extensas campas de Urbia con la sierra Aizkorri al fondo.

     Para ascender al Zabalaitz, subimos a derecho desde el punto 42.959550, -2.356028 hasta la cresta (coordenadas: 42.959163, -2.357500), donde encontramos una senda que nos llevará a mano derecha hasta la cumbre (coordenadas: 42.959542, -2.358147), donde nos espera un precioso panorama.

     Regresamos a la senda y continuamos por ella hasta el punto 42.96184, -2.35985, donde subimos a derecho hasta el collado (coordenadas: 42.960947, -2.360507) en busca de la cueva Zabalaitz, que debemos buscar junto a un árbol entre las rocas en la cara oeste en el punto 42.961186, -2.361184. Se trata de una cueva lineal descendente y bastante estrecha sin muchas formaciones.

     Vista la cueva, regresamos de nuevo al sendero y retrocedemos por él hasta el punto 42.955557, -2.354453, donde lo abandonamos por la izquierda hasta encontrar la pista que habíamos abandonado (coordenadas aproximadas; 42.95573, -2.35325). Desde ahí nos dirigimos a la cavidad que se ve en el fondo de la dolina que tenemos al este (coordenadas 42.956212, -2.351987). Se trata de una pequeña oquedad rodeada de ortigas con dos entradas.

     Disfrutad de la excursión y, como siempre, no olvidéis respetar las formaciones y a los habitantes de la oscuridad. ¡Hasta dentro de dos semanas!

 NOTAS:

     Las coordenadas son WGS84 (EPSG:4326), el sistema en que se basa el GPS y el que usan muchas aplicaciones.

     Podéis ver el resto de las fotos y/o vídeos de esta ruta en https://pateandoalava.blogspot.com/2026/02/zabalaitz-y-su-cueva.html, junto a más de un centenar de excursiones más.

Errepidearen "trabajadoreak"

Powered by Wikiloc

 

Barrakoi eta Lo-zuloen kokapenen planoa (Aranzadi Zientzia Elkartea)

Espainiako Gerra Zibila amaitu eta, II. Mundu Gerra irabazi zuten aliatuen balizko erasoei  aurre egiteko, beste hainbat errepiderekin batera (Arkale, Aritxulegi, Agiña, Ingelesaren Gaztelua) Lezotik Guadalupeko santutegiraino hedatzen den Jaizkibelgo GI-3440 errepidea eraikitzen hasi ziren. 1939 eta 1946 urteen artean egindako errepideak  helburu eta erabilera militarra zuen soil-soilik. Lan horiek burutzeko, Estatuak hiru langile mota erabili zituen, eta, horien artean milaka gerra-preso eta errepresaliatu. Hasierako hilabetetan, gerran preso hartutako Langile Batailoiak aritu ziren lanean. 1940ko amaiera aldera, Errepublika garaian soldadutza egindakoek osatzen zituzten Soldadu Langileen Zigor Batailoiak ordezkatu zituzten. Bi talde hauetaz gain, erregimenaren aurkakoak edo harekiko erabateko adostasuna erakutsi ez zutenek osatzen zuten azken taldea. 1943tik aurrera, sententzia irmorik ez eta, kartzela zigorra murrizteko presoek amaitu zituzten azken lanak. Francoren bisita bat aprobetxatuz, errepidea 1951n inauguratu zuten ofizialki.

 

Lezo eta inguruko herrietako biztanleek “trabajadoreak” izenez izendatu zituzten gerra ostean lan behartuak egitera zigortu eta eraman zituzten langileak. Hauek barrakoi, kanpamendu eta zoruan bertan egindako zuloetan bizi ziren oso baldintza desegokietan, esklabu gisa. 2016an, herriko memoria historikoa berreskuratzeko eta ezagutzera ematera helburuz sortu zen Etxetxo Lezoko Memoria Historikoaren Elkartea, eta bertako kideek auzolanean burututako hainbat ekimeni esker, Iparragirreko basoan eraiki zituzten barrakoiak eta lo-zuloak berreskuratu dituzte. Iraganaren lekuko isilak, sufrikarioaren eszenatoki krudela.

Iparragirreko iturria

Uraska

Trabajadoreen (esklaboen) barrakoiak

Trabajadoreen (esklaboen) barrakoiak

Trabajadoreen (esklaboen) barrakoiak

Kantina eta sukaldea

Kantina eta sukaldea

Iparragirreko barrakoien argibide-taula

Barrakoiak

Barrakoiak

Sorotxoko Lo-zuloen argibide taula

Hildako langile esklaboen omenezko oroit-plaka

Lo-zuloa

Lo-zuloa

Lo-zuloak

LAPIACES DE ANDIA Y TRINIDAD DE ITURGOYEN. 24-1-26

 

Nos vamos hasta la Sierra de Andía, y más concretamente al Alto de Lizarraga. Desde allí descendemos un par de kilómetros por carretera hasta el aparcamiento de Arbeltz, donde comienza nuestra ruta. La mañana es fría, muy fría. Una fina capa de nieve cubre el paisaje y transforma la sierra en un escenario blanco, silencioso y casi mágico.

Arrancamos por el Camino de Ingiri, pista cómoda que nos permite avanzar sin complicaciones durante unos cinco kilómetros. Pasamos el cruce de Sosa, seguimos de frente y dejamos a un lado la balsa de Ikomar. Caminamos relajados, disfrutando del ambiente invernal, hasta que, poco antes de un gran cercado ganadero, abandonamos la pista para dirigirnos hacia un barranco.

La caliza comienza a aflorar y aparecen los primeros lapiaces. El terreno se vuelve irregular, caprichoso, lleno de grietas y surcos tallados por el agua durante miles de años. Nos adentramos en los callejones de Larranganbela, un auténtico laberinto kárstico donde toca avanzar despacio, buscando el mejor paso, disfrutando de cada rincón.

Ganamos altura hasta el túmulo de Larranganbela. Bajamos unos metros y continuamos ascendiendo, siempre sobre este terreno áspero y espectacular, hasta alcanzar la loma desde la que ya divisamos la silueta de la Ermita de la Trinidad de Iturgoyen..........................

El repor completo en :

https://covaloria.blogspot.com/2026/02/lapiaces-de-andia-trinidad-de-iturgoyen.html

Monte Ermua desde Playa de Astondo (Gorliz)

Aqui nunca mejor dicho aquello de "Mar y Montaña"...Desde la misma playa de Astondo subiremos a la modesta cota del monte Ermua, en una excursión que se puede hacer tanto en verano, acabando con un txapuzon en la playa, como en un dia de invierno en el que queremos una vuelta corta para estirar las piernas. Yo recomiendo hacerlo en el sentido "antihorario" para tener la parte mas "fea" al principio, y bajar a la playa, y todas las vistas al final, y de "frente". Ojo a las escaleras desde el "fortín" a la playa... en el sentido que las hicimos nosotros ni tan mal, pero en el sentido contrario (pillandolas de bajada) te pudes llevar una buena culetada

Mas info: https://zieft.blogspot.com/2026/01/monte-ermua-desde-playa-de-gorliz.html

Lera-bidea

Powered by Wikiloc

 

Alkizako San Martin elizaren ondotik abiatu eta berehala, Alkizako mendi ibilbideen informazioa ematen duen egurrezko argibide-taularen ondora ailegatuko gara. Maldan behera egin eta Erdi Aroko jatorria duen Lete (edo Alkizalete) baserri ederraren ondora iritsiko gara. Gaur egungo baserria XVIII. mendeko eraikin barrokoa da, baina bere kanpo zein barne egituran Erdi Aroko hainbat elementu ikus daitezke: erdi puntuko arku bat eta behe-solairuko horma-atalaren zati batzuk, esate baterako. XVI. mendekoak diren zutoin eta habeak ere baditu. 2007ko maiatzaren 10ean, Eusko Jaurlaritzak Kultura Ondasun izendatu zuen, Monumentu sailkapenarekin.

Alkizako San Martin eliza

Alkizalete baserria

Baserriari bizkarra eman, maldan behera jarraitu, eta, bidegurutzera iristean, metalezko zutoin batean erakusten diren PR-Gi 78 eta SL-Gi 9 ibilbideen artean, ezkerretik ateratzen dena aukeratuko dugu. Porlanezko pistatik aurrera egin eta laster izango gara Berandoain baserriaren ondoan. Aurrez aurre, Hernioko gailurreria, eta gertuago, Algorri, Zopite eta Belako haitzak ikusiko ditugu.

Ibilbideen argibide-taula

Askantxoko saguzarren ibilbidearen bide seinalea

Baserria inguratu, basoan murgiltzen den lurrezko pistatik jarraitu eta Berandoaingo karobiaren aurrien ondora helduko gara. Karea egiteko zulo edo hobi hauek betetzeko, azpiko aldean, egurra jartzen zen; horren gainean kareharria eta gero, txandaka egurra eta harria. Beheko ahotik su ematen zitzaion, eta, hiru egun eta astebete artean egozten egon ondoren, itzali egiten zen. Emaitza kare bizia zen. Baserri gehienek izan zuten karobia, bai etxeko hormak zuritzeko, baita baratzako zomorroak eta izurriak tratatzeko.

Ilunbeko galtzada 

Leteren borda

Argibide-taula

Metro batzuk aurrera egin eta bidegurutze batera helduko gara. Askantxoko bide balizatua utzi eta, eskuinetik, maldan gora ateratzen den xenda hartuko dugu. Bide tarte honetan galtzadaren arrasto bikainak ikusi ahal izango ditugu. Ohikoa da gure mendietan galtzadekin topo egitea. Batzuen ustez, bide hauek erromatarrek eraikitakoak dira, baina ez da horrela, gure basoak eta mendiak ustiatzeko nekazariek eginikoak baizik. Pagadian zehar marrazten den Ilunbeko galtzadaren arrastoan altuera erraz irabaziko dugu PR-Gi 78 bide balizatuarekin bat egin arte. Bide nagusitik aurrera segi eta Leteren bordaren ondora ailegatuko gara, eta, honen ondoan dagoen argibide-taulan, basoa bizitzaren babeslekuaren inguruan azalpenak irakur daitezke.

Itxuraingo iturria

Itxuraingo urmaela

Itxuraingo tumulua

Bide nabarmenak berehala eramango gaitu Itzuregiko bidegurutzera. Zelatuna zuzentzen den bidea utzi eta, eskuinetik ateratzen dena hartuko dugu. Izeidia zeharkatu ostean, Hernioko gailurreriaren ikuspegi zabala izango dugu. Jaisten hasi orduko, Itxuraingo tumuluaren ondora helduko gara. Honen ondoan, urmaela, iturri dotore bat eta trantsizio-larreak berreskuratzeko garatzen ari diren proiektuaren berri ematen duen argibide-taula.     

Bide-seinaleak

Alkiza herria

Paraje eder hau atzean laga eta, Algorri mendia inguratzen duen bide zaharretik, Santa Kruz ermitaren aurrien ondora iritsiko gara. Bertan dagoen argibide-taulan ermitari buruzko informazioa irakurriko dugu. Begiratoki aparta honetatik atzera egin eta balizatutako bidera itzuliko gara. Bide zabal eta nabarmenak Alkizara gerturatuko gaitu Areta baserriaren ondotik igaro eta gero. Azken maldari aurre egin eta herriko plazan izango gara.

Lera (Iturraran museoa)

Lera (Baionako museoa)